Türkiye’de Toprak Okuryazarlığı ve Uygulama Toplulukları

“Âdem'den bu deme neslim getirdi

Bana türlü türlü meyva yedirdi

Her gün beni tepesinde götürdü

Benim sâdık yârim kara topraktır.”

Aşık Veysel Şatıroğlu

Toprak. Bu coğrafyada türkülerimize, şiirlerimize konu olan, türlü meyveler veren, yaralarımızı iyileştiren, vefa ve fayda gördüğümüz sadık yar. Destanlarımızda, mitlerimizde insanın var olduğu yer, üretimi borçlu olduğumuz “kutsal” (Enveri, 2018).

Sahi, Aşık Veysel’in dediği gibi toprak hâlâ bizi “tepesinde” götürebiliyor mu? Türkiye Heinrich Böll Stiftung Derneği (2025), Toprak Atlası raporuna göre Türkiye’de her yıl ortalama 642 milyon ton toprak kaybediliyor. Her geçen gün yoğun kentleşme, sanayi, madencilik, yoğun gübre, pestisit ve plastik kullanımı nedeniyle toprak daha çok kirleniyor. Canlı bir ekosistem olan toprak, artan iklim ve piyasa baskılarıyla endüstriyel tarımın “getirileri” arasında nefessiz kalmaya devam ediyor.

Bu bozunumu tersine çevirebilmek için toprağı daha iyi anlayabilmek, bağ kurabilmek ve toprak merakını ve okuryazarlığını artırmak için neler yapabiliriz? Bu kapsamda eğitimde; toprağa ilişkin deneyim, bilgi ve çözüm paylaşan, karşılıklı etkileşim yoluyla öğrenmeyi geliştiren ve çeşitli paydaşların katkılarıyla büyüyen uygulama toplulukları, toprak okuryazarlığını artırmada ön plana çıkıyor. 

Ben de bu topluluklardan CurioSoil ve Toprağa Merak uygulama topluluklarının üyesiyim. Bu topluluklarda, topluluğun ve öğrencilerin toprakla daha fazla nasıl bağ kurabileceğimizi araştırıyor ve bu fikirleri yerelde deniyoruz. Sorgulayarak, açık havada ve arazide toprağa dokunarak, sesini dinleyerek, toprak deneyleri ve gerçek hayat uygulamalarıyla toprağı ve içindeki canlılığı keşfederek birbirimizden ve topraktan öğreneceğimiz deneyim alanları oluşturuyoruz. Farklı coğrafyalarda ve alanlarda edindiğimiz, uyguladığımız toprağa ilişkin bilgi, yöntem ve kaynakları birbirimizle paylaşıyoruz. Bu deneyimlerle kendi yerelimizde toprağı temel alan bir dönüşümsel öğrenme ortamını nasıl yaratacağımızı sorguluyoruz. Kim bilir, belki de “sadık yar kara toprakla” bağımızı güçlendirmenin ve onarmanın yolu uygulama topluluklarında gizlidir.

Kaynakça

Curiosoil. (n.d.). Curiosoil. Awakening soil curiosity to catalyse soil literacy. https://curiosoil.eu

Enveri, E. (2018). Türk yaratılış mitlerinde toprak / Soil in creation myths of Turks. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 11(24), 91–99. https://doi.org/10.12981/mahder.474588

LOESS Project. (n.d.). CoP Turkey. https://loess-project.eu/cop-turkey/

Şatıroğlu, Âşık Veysel. (1971). Dostlar Beni Hatırlasın, Ü. Y. Oğuzcan (Yay. Haz.), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Toprak Atlası 2025. Türkiye, Heinrich Böll Stiftung Derneği ve diğerleri. https://tr.boell.org/tr/yayinlar

Ünaldı Eser, Ü., Bangir Alpan, G., & Koç, G., (2026). Toprak okuryazarlık ölçeği: geçerlik ve güvenirlik çalışması. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Dergisi – USBED 8(14), 51–74. https://doi.org/10.5281/zenodo.17719808, https://dergipark.org.tr/tr/pub/usbed

Fotoğraf: Ayşe Doğrubak

Ayşe Doğrubak

1991 Eskişehir doğumluyum. 2015 yılında ODTÜ Eğitim Fakültesi, Fen Eğitimi lisans bölümünden; 2017 yılında ODTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsünden Çevre ve Sürdürülebilir Kalkınma için Eğitim araştırma alanında mezun oldum. ODTÜ’de sürdürülebilir beslenme davranışları ve içsel kontrol odakları konulu projede bilimsel proje asistanlığı yaptım. 2018 -2024 yıllarında  WWF Türkiye’nin Gıda ve Tarım programında Yağmur Suyu Hasadı, İyi Pamuk, Kompost ve Azaltılmış Toprak İşleme projelerinin koordinatörlüğünü yürüttüm. Doğa koruma, eğitim ve inovasyon ekiplerinde aktif görev aldım. Birçok kurum ve kuruluşa “su döngüsünü iyileştirmek” , “yağmur suyu hasadı”  konulu eğitimler verdim. Floransa Üniversitesi uzaktan eğitim programında “Arazi Ekolojik Restorasyonu için Yağmur Suyu Hasadı” ve Rare Davranış & Çevre Merkezi tarafından verilen “Çevre için Davranış Merkezli Tasarım” eğitimini tamamladım. Sürdürülebilir ve onarıcı gıda sistemlerinin oluşturulması için tarladan sofraya kapasite geliştirme, sosyal ağların oluşturulması, eğitim, inovasyon ve davranış değişikliği alanlarında araştırmacı, danışman ve eğitmenim. Şu an Leuphana Üniversitesi Sürdürülebilirlik Bilimleri, Sürdürülebilirlik Eğitimi ve Transdisipliner Çalışamalar Araştırma Enstitüsü’nde araştırmacı olarak çalışıyorum.